70 lat Pałacu Kultury i Nauki

Otwarty 70 lat temu Pałac Kultury i Nauki jest pod każdym względem wyjątkowy. Wprawdzie w 2021 r. przestał być najwyższym budynkiem w Polsce, oddając palmę pierwszeństwa pobliskiemu wieżowcowi Varso Tower, pozostaje najbardziej wyróżniającym się gmachem w pejzażu Warszawy. A zarazem budzącym największe kontrowersje – przez jednych nazywanym „darem Stalina”, „koszmarnym snem pijanego cukiernika” i „symbolem sowieckiej dominacji nad Polską”, przez innych docenianym jako wybitne dzieło architektury socrealizmu i żywe muzeum sztuki użytkowej lat 50 XX w.

Wyjątkowość Pałacu Kultury i Nauki doskonale oddają zdjęcia Dawida Żuchowicza. Fotoreporter „Gazety Wyborczej” uwiecznił na nich miejsca znane bywalcom tego budynku, ale też takie, do których publiczność nie ma wstępu.

Operator Polskiej Kroniki Filmowej Karol Szczeciński filmuje pierwszy etap budowy Pałacu, 1953 r. Fot. Karol Szczeciński/East News

Koparki rozpoczynają pracę na budowie, maj 1952 r. Fot. Reprodukcja z kroniki PKiN/Waldemar Gorlewski/Agencja Wyborcza.pl

Prace pod fundamenty Pałacu, maj 1952 r. Fot. Jerzy Baranowski/PAP

Drewniany pomost, z którego warszawiacy obserwowali budowę, maj 1952 r. Fot. CAF/PAP

Rosjanki wykonujące rzeźby dla PKiN w pracowni na Jelonkach, 1954 r. Fot. Zygmunt Wdowiński/CAF/PA

Gdy budowano gmach, wykopano wielki dół na rzucie kwadratu 80 x 80 m i głębokości 9 m. Umieszczono w nim dwie kondygnacje podziemi: -1 i -2. Droga do nich prowadzi przez hol główny i hol windowy. Trzeba minąć szatnię i zejść w dół betonowymi schodami. Na poziomie -1 korytarze mają pomalowane na zielono ściany. Tu znajduje się dyspozytornia otoczona wielkimi szafami produkcji ZSRR, przy pomocy których od lat 60. steruje się kanalizacją, wodociągiem, ogrzewaniem i wentylacją w wieżowcu. Wprawdzie 70 proc. funkcji przejęły już komputery, jednak stare urządzenia wciąż są potrzebne.

REPREZENTACYJNE WNĘTRZA

Wśród prawie 3,3 tysiąca pomieszczeń Pałacu Kultury i Nauki jest kilkadziesiąt reprezentacyjnych wnętrz o wyjątkowym wystroju. Przy ich wykończeniu wszystko musiało być najwyższej jakości – od kamienia i stiuku, poprzez różne gatunki drewna, do metalu i kryształowego szkła. Część materiałów i gotowych elementów przywieziono z ZSRR. Tak było na przykład z białym marmurem wydobytym w kamieniołomach na Kaukazie, którego w PKiN użyto do obłożenia ścian i stopni schodów. Wiele elementów wykończenia wnętrz ma jednak polski rodowód. Marmury na ścianach Sali Marmurowej wydobyto w Sławniowicach na Dolnym Śląsku, zaś przepiękne szklane żyrandole w formie bukietów wiszące w Sali Rudniewa, są dziełem polskich projektantów, odlanymi w hucie w Szklarskiej Porębie.

Sala im. Lwa Rudniewa, architekta Pałacu, ma najlepiej zachowany wystrój. Unikatem są kabiny dla tłumaczy.

Misternie zaprojektowane kratki wentylacyjne w Sali Rudniewa.

Sala Warszawska pierwotnie była salą koncertową, dzisiaj odbywają się tu posiedzenia Rady m.st. Warszawy.

Kabiny tłumaczy w Sali Rudniewa ozdobione są rytmem kwadratowych płycin.

Wjazd windą na taras widokowy zajmuje zaledwie 19 sekund.

Kryształowe żyrandole w Pałacu to dzieła sztuki dekoracyjnej.

Marmury na ścianach Sali Marmurowej pochodzą ze Sławniowic na Dolnym Śląsku.

Jedna z wielu wind towarowych w Pałacu.

Dekoracja ze szkła i stali chromowanej w Sali Trojki, dawnej restauracji radzieckiej.

PAŁAC MŁODZIEŻY

W Pałacu Młodzieży znajduje się chyba najbardziej surrealistyczne wnętrze całego Pałacu Kultury i Nauki. To Ogród Zimowy, którego wielkie okna wychodzą na zamknięty dziedziniec gmachu od strony ulicy Emilii Plater. Przestronna sala z antresolą, dwoma rzędami dźwigających strop okrągłych słupów i łamanym kamieniem na ścianach budzi rozmaite skojarzenia. Ma w sobie coś z domu wczasowego i stacji kolejki górskiej. To tutaj znajduje się też słynna pływalnia. Z kolumnami okładanymi marmurem, klepką na trybunach i dziesięciometrową skocznią. Począwszy od mechanizmów pod niecką, przez nieckę i trybuny zajmuje kilka pięter. W pływalni niemal wszystko – okładziny ścian, pary potężnych filarów i trybuny – wykonano z białego marmuru.

teatr dramatyczny

Teatr Dramatyczny ma dwie sceny. Główna, z 588 miejscami siedzącymi, jest drugą co do wielkości (po Kongresowej) salą widowiskową w Pałacu Kultury. Wnętrze oświetla imponujących rozmiarów okrągła plafoniera. By wymienić żarówki, obsługa techniczna wchodzi z góry do środka plafoniery. Widownia poza parterem ma jeszcze dwa piętra wygiętych w łuk balkonów oraz loże po bokach sceny. Ta po prawej stronie patrząc od widowni, nazywana jest przez pracowników Teatru „rządową" lub „lożą Stalina". Jak głosi legenda, projektowano ją specjalnie dla przywódcy ZSRR i połączono z salonikiem na zapleczu.

teatr studio

Działał tu Państwowy Teatr Dzieci Warszawy, potem Teatr Klasyczny. W 1971 roku dyrekcję przejął wybitny malarz, scenograf i reżyser Józef Szajna. Zmienił nazwę na Teatr Studio i stworzył tu najbardziej eksperymentalną w tamtych latach scenę stolicy. Obok Teatru powstała Galeria Sztuki Studio, gromadząca i wystawiająca sztukę współczesną. Z holu wejściowego do foyer Teatru Studio prowadzą reprezentacyjne, „pałacowe" schody wykonane z białego marmuru. Ich wyjątkową rangę dodatkowo podkreślają dwa niezwykle długie biało-zielone żyrandole, które ciągną się z góry na dół przez dwie kondygnacje.

GABINET PREZESA PAN

Pałac Kultury i Nauki od chwili otwarcia w 1955 r. jest reprezentacyjną siedzibą władz Polskiej Akademii Nauk. W gabinecie prezesa PAN i innych wnętrzach do dziś zachowały się unikatowe meble z lat 50. XX w., zaprojektowane i wykonane specjalnie do tych pomieszczeń przez spółdzielnię Meble Artystyczne w Kalwarii Zebrzydowskiej. „Te meble z jasnego drewna jaworowego z wykorzystaniem okładzin czereśniowych oraz ze skórzaną jasnoszarą tapicerką wyróżniają się bezpretensjonalną elegancją, dekoracyjnym opracowaniem drewna – zarówno rzeźbionych poręczy, jak i fornirowanych >>kubistycznych<< układanek. Zestaw ten nawiązuje do mebli z lat 30. Czereśniowe forniry, kunsztownie ułożone w formie wzajemnie przenikających się trójkątów i rombów, są wyraźnym echem art déco” – tak o komplecie mebli z gabinetu prezesa PAN pisała Anna Maga z Muzeum Narodowego w Warszawie („Renowacje i Zabytki”, 3/2005).

największy zegar w polsce

W 2000 roku na wieży Pałacu Kultury i Nauki pojawił się Zegar Milenijny. Wskazówki uruchomił w sylwestra ówczesny prezydent Warszawy Paweł Piskorski. Tarcze umieszczono na wysokości 165 metrów, ponad niedostępnym dla zwiedzających tarasem XLII piętra. Był to wówczas najwyżej zainstalowany zegar wieżowy świata. Rekord ten został dwa lata później pobity przez zegar na drapaczu chmur NTT DoCoMo Yoyogi Building w Tokio. W pobliżu tarcz zegara uwiły gniazdo sokoły wędrowne. Zamieszkały tu w 1998 roku, gdy ornitolodzy z Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk wypuścili na wolność sześć odchowanych osobników.

TARAS

"Jak daleko stąd do ziemi!" – miał stwierdzić Jurij Gagarin. Nie patrzył jednak przez wizjer statku kosmicznego okrążającego ziemię, lecz z Tarasu Widokowego Pałacu Kultury i Nauki. Wjazd na XXX piętro jest dla turystów największą atrakcją Pałacu Kultury i Nauki. Projektant gmachu – Lew Rudniew – nie przewidział tak dużego zainteresowania, uważał, że wystarczy doprowadzić tu tylko dwie windy i urządzić kawiarenkę dla 30 osób. Nie wystarczyło – od momentu otwarcia PKiN-u, XXX piętro przeżywało oblężenie. Na górze z wind wychodzi się do tak zwanej sali gotyckiej. Przypomina ona średniowieczną kaplicę. Krzyżowo-żebrowe sklepienie i umieszczone wysoko cztery rozetowe okna wyraźnie nawiązują do architektury gotyku.

Attyki

Zdobiące baszty i wieżę PKiN-u, mające nadawać budowli charakter narodowy, radzieccy projektanci zainspirowali się między innymi XVI-wieczną attyką Sukiennic w Krakowie, gdzie odbyli wycieczkę. Tyle że attykom z Pałacu Kultury brakuje wdzięku pierwowzoru. Najeżone sterczynami i szyszkami, odkute zostały w wapieniu pińczowskim, tym samym, z którego powstawała rzeźba architektoniczna w XVI- i XVII-wiecznej Rzeczpospolitej.

Ceramika

Elewacje Pałacu Kultury niemal w całości obłożone są płytami w kolorze różowym i żółtym, które przez lata poszarzały pod warstwą zanieczyszczeń. Mogłoby się wydawać, że płyty powstały z piaskowca. W rzeczywistości wykonane są z przypominającej ten kamień ceramiki. Przyjechały do Warszawy z ZSRR, z fabryki na Uralu.

Rzeźby

Pałac Kultury nie byłby klasyczną budowlą socrealizmu, gdyby nie zdobiące go rzeźby atletycznych postaci. Znajdują się one z dwóch stron gmachu – od placu Defilad i ulicy Emilii Plater. Stoją w niszach bocznych skrzydeł oraz siedzą na cokołach przed kolumnowymi portykami. Dwa największe posągi znajdują się przy głównym wejściu do Pałacu. Po lewej siedzi wykuta z szarego granitu czterometrowa postać Adama Mickiewicza, symbolizująca świat kultury. Po prawej widzimy, wykonaną z tego samego materiału, jeszcze wyższą sylwetkę Mikołaja Kopernika uosabiającą świat nauki.

70 lat
Pałacu Kultury i Nauki

BO TAK POWIEDZIAŁ STALIN

PKiN w liczbach

podziemia pałacu